Doğanın Sessiz Şifası: Ayancık Ketenleri

Ayancık ketenleri ruhları ve bedenleri dinlendirir

GEZİKEYFİ- Haber Orhan DELİPINAR

Ayancık, Batı Karadeniz’de Sinop ili sınırları içinde yer alan bir ilçedir. İlçe kuzeyde Karadeniz, güneyde Sinop’un Boyabat ilçesi ve Kastamonu’nun Taşköprü ilçesi, batıda Sinop’un Türkeli ilçesi ve doğuda da Sinop’un Erfelek ilçesi ile sınırlı olup Sinop kent merkezine 55 kilometre mesafededir. Ayancık, Cumhuriyetin ilanına kadar Kastamonu İline bağlı bir ilçe idi. Cumhuriyetin ilanından sonra yapılan idari düzenleme ile Sinop İline bağlı bir ilçe oldu. İlçe, Maltepe ve Ayan tepe ile deniz arasında Ayancık Çayı vadisinde kurulmuş, adını da Ayan tepesinden almıştır. Sinop şehrinin, yarım ada olmasından dolayı, hem doğu hem batı yakasında doğal limana sahiptir. Roma döneminde kıyı yolu istasyonu özelliği ile tarih boyunca balıkçılık ve gemi gibi denizcilik odaklı ekonomik yapıya sahiptir. Aynı zamanda Karadeniz’in deniz ticaretinde aktif rol almaktadır.   

Kalkolitik Çağdan günümüze kadar pek çok medeniyete ev sahipliği yapan ve tarih boyunca farklı kültürleri bira arada barındıran Sinop şehri ve ilçelerinin geleneksel el dokumacılığında kültürel açıdan önemli bir yeri bulunmaktadır. Şehrinin sahil kıyısında yer alan Ayancık ilçesi, keten üretimi ve o ketenden üretilen el dokumaları ile tanınmaktadır. Sinop Balatlar kilisesinde kazılar sonucu ortaya çıkan Rum Ortodoks din adamı, Diyakoz ve Piskopos a ait arkeolojik tekstil örneklerinde keten kullanımının ağırlıkta olması bölgede keten dokumacılığının çok eski tarihlere kadar uzandığını kanıtlar niteliktedir. Yöredeki keten dokumalar kullanış yönünden sağlıklı bir kumaş türü ve insanların ihtiyaçlarını karşılaması açısından önemli işlevleri olduğundan, günümüze uyarlanarak yeni tasarımlarda, kıyafetler, yatak örtüsü, masa örtüsü, sehpa örtüsü, perde vb. çeşitli dekoratif eşya üretiminde değerlendirmeye başlanmıştır

Ayancık ve çevresindeki yöresel giysilerin temelini oluşturan keten dokumalar, günümüze kadar ulaşan el sanatlarına en iyi örnek olup, geçmişte yoğun olarak dokunarak hayatın her alanında kullanmışlardır. Türk kültürel kimliğinin oluşmasında önemli yeri olan Ayancık el dokumaları, motif, renk ve işleme tekniği özellikleri ile oldukça zengin olup, dokuyucunun yalnızca bir dokuma oluşturmadığı, dokudukları ürünlere kültürünün, yaşam biçiminin ve inanç sistemlerinin yansıtıldığı örneklerdendir. 

Ayancık, Ayancık Keteni ve o ketenden üretilen el dokumaları ile bilinmektedir. İsminden de anlaşıldığı üzere keten bitkisinden elde edilen iplik ile ahşaptan yapılmış 'düzen' adı verilen tezgâhlarda dokunan bez çeşididir.

Ayancık ilçesinde keten 1990’lı yıllara kadar önemli miktarlarda üretilirken, 1990’lı yıllardan sonra üretim önemli ölçüde düşmüştür. 2000‘li yılların başına geldiğimizde ise üretim tamamen bitmiştir. Üretimin azalmasının sebebi sentetik liflerin, doğal liflere göre üretiminin artması ve daha ucuz olmasıdır. Son zamanlarda tekstil endüstrisinden doğal liflere özellikle keten lifine ilgi yeniden artmıştır. Ayancık ilçesi lif keteni yetiştiriciliğine oldukça uygun bir bölgedir. 

07/12/2017 tarih ve 263 tescil numarası ile Ayancık Keten bezi Türk Patent Enstitüsü tarafından coğrafi işaret kapsamına alınıp olup Ayancık Halk Eğitim Merkezi Akşam Sanat Okulu Müdürlüğüne tescili gerçekleştirildi.

Keten kumaşı elde etmek için, keten bitkisinin (Linum usitatissimum) gövdesindeki doğal liflerinin toplanıp çürütme, dövme, taraklama, iplik eğirme ve son olarak dokuma işlemlerinden geçirilmesiyle üretilir. İşçiliği pamuğa göre daha zahmetli ve uzun sürdüğü için değerli bir kumaş türüdür. 

Keten kumaşın üretim süreci temel olarak şu aşamalardan oluşur: Yeterli olgunluğa ulaşan keten bitkileri, liflerin zarar görmemesi için genellikle kökleriyle birlikte sökülerek (elle veya makinelerle) toplanır. Bitkinin tohumları ve yaprakları özel silindirlerden geçirilerek saplardan ayrılır. Sapların dışındaki sert kabuk ile içteki yumuşak lifleri birbirinden ayırmak için bitkiler nemli bir ortamda veya su havuzlarında bekletilir. Bu işlem, dış kabuğun doğal olarak çürüyüp yumuşamasını sağlar. Çürütülen bitkiler kurutulur ve mekanik silindirlerden geçirilerek dış kabuk kısımları kırılarak ufalanır. Ufalama işleminden sonra kalan lifler taranarak birbirinden ayrılır, düzeltilir ve iplik yapımına hazır, uzun şeritler haline getirilir. Elde edilen ince ve uzun keten lifleri bükülerek sağlam keten ipliklerine dönüştürülür. Bu iplikler yumuşatılmak ve ağartılmak için meşe odunu külü ile gerekli yumuşaklığa ve renge gelene kadar yıkanır.

Hazır olan keten iplikleri tezgâhlarda dokunarak o kendine has hava geçirgen, serin tutan dayanıklı keten kumaş yapısına kavuşturulur. Keten, insanlık tarihinin bilinen ilk kumaşıdır. Keten bitkisinin saplarından elde edilen ve elyaf kumaş türü olan keten, pek çok alanda kullanılır.

Geniş gözenekli yapıya sahip keten kumaşlar, vücudun hava almasını sağlayarak gün boyu ferahlık sağlar. Serin tutma özelliği nedeniyle sıcak havalarda tercih edilir. Yaz aylarında teri emen yapısı kış aylarında ise cildi dış etmenlerden korumasıyla her mevsim rahatlıkla kullanım imkânı sunar. Alerjik reaksiyona sebep olmaması ve cildi tahriş etmemesi nedeniyle her yaş grubu için uygundur. Doğal dokusu sayesinde yavaş kirlenir, güneş geçirgen yapısı ile solmaya karşı dayanıklıdır. Keten, diğer kumaşlara göre daha uzun ömürlüdür. Yapısı gereği hassas bir kumaş olması nedeniyle yıkama yaparken en düşük derecede, sıkma devrini olabildiğince düşük tutarak yıkama yapılması önerilir. Yıkama esnasında ketenin doğal yapısına zarar vermemek adına yumuşatıcı seyrelterek kullanılmalıdır.

Doğal yapısı sayesinde çevre dostu bir kumaş olan keten, aynı zamanda zarif bir görünüm sunar. Keten kumaş, dokusundaki hafif pürüzler ve doğal parlaklığıyla kendine özgü bir estetik sunarak hem günlük hem de özel tasarımlarda sıklıkla tercih edilir.

Bu yazının hazırlanmasındaki katkılarından dolayı Nur ve Enver Sarısoy ve değerli Ayancıklılara teşekkür ederim.

Uyarı! Bu sitede yer alan tüm içerikler, "5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu" uyarınca tescil ve koruma altındadır. Kısmen dahi olsa; basılı şekilde ya da internet üzerinde, izinsiz çoğaltılıp kopyalanamaz, alıntı yapılıp kullanılamaz. Ancak habere aktif link verilerek kullanılabilir. Aksi taktirde ADA Hukuk Burosu yetkilidir.